Πώς ο Ιωάννης Καποδίστριας διέσωσε τη ρωσική λογοτεχνία

Σε μια πρόσφατη κινηματογραφική αναφορά στη ζωή του Ιωάννη Καποδίστρια, υπάρχει μια σύντομη, σχεδόν φευγαλέα σκηνή: ο μεγάλος Έλληνας ηγέτης συναντά έναν νεαρό ποιητή κάπου στην Ελβετία. Για τους περισσότερους θεατές, πρόκειται για μια ασήμαντη λεπτομέρεια. Για την παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας, όμως, πρόκειται για μια στιγμή σωτηρίας.

Λίγοι γνωρίζουν ότι ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές όλων των εποχών, ο Αλεξάντρ Πούσκιν, ο πατέρας και θεμελιωτής της νεότερης ρωσικής λογοτεχνίας, χρωστά τη ζωή και την πνευματική του ωρίμανση σε έναν Έλληνα: τον Ιωάννη Καποδίστρια. Όχι ως δάσκαλο της ποίησης, αλλά ως πολιτικό άνδρα με διορατικότητα, θάρρος και βαθιά χριστιανική συνείδηση.

Μια αυτοκρατορία που φοβόταν το πνεύμα

Στις αρχές της δεκαετίας του 1820, η Ρωσική Αυτοκρατορία ήταν πανίσχυρη – και βαθιά φοβισμένη. Η ελεύθερη σκέψη, η πολιτική σάτιρα και η ποίηση με κοινωνικό περιεχόμενο θεωρούνταν απειλή. Ο νεαρός Πούσκιν, χαρισματικός, ανυπότακτος και εμποτισμένος με ιδέες ελευθερίας, είχε ήδη τεθεί στο στόχαστρο της μυστικής αστυνομίας.

Τα ποιήματά του, και κυρίως η περίφημη Ωδή στην Ελευθερία, δεν διαβάζονταν ως λογοτεχνία, αλλά ως πολιτική πρόκληση. Η ποινή που εξεταζόταν ήταν σκληρή: εξορία στη Σιβηρία ή στα παγωμένα νησιά Σολοβέτσκι στη Λευκή Θάλασσα – ένας αργός θάνατος μέσα στον πάγο, την αρρώστια και την απομόνωση.

Η παρέμβαση του Καποδίστρια

Εκείνη ακριβώς τη στιγμή εμφανίζεται ο Ιωάννης Καποδίστριας. Γνώριζε τον Πούσκιν. Είχε διακρίνει το πνεύμα του. Και, κυρίως, είχε κατανοήσει κάτι βαθύτερο: ότι η εξουσία δεν υπάρχει για να συντρίβει, αλλά για να διασώζει.

Ο Καποδίστριας μεσολαβεί προσωπικά στον Τσάρο Αλέξανδρο Α΄. Δεν ζητά απλώς επιείκεια. Παρουσιάζει τον Πούσκιν ως νέο άνθρωπο που χρειάζεται χρόνο, παιδεία και εμπειρία για να ωριμάσει – όχι ως επαναστάτη επικίνδυνο για το κράτος. Η εξορία μετατρέπεται σε ήπια μετάθεση.

Η πράξη αυτή δεν ήταν πολιτικός ελιγμός. Ήταν εφαρμογή της χριστιανικής του ηθικής: κάθε άνθρωπος είναι εικόνα Θεού και η εξουσία οφείλει να θεραπεύει, όχι να αφανίζει.

Η μαρτυρία σε μια επιστολή

Σε επιστολή του προς τον στρατηγό Ιντζόφ, γραμμένη στα γαλλικά, ο Καποδίστριας σκιαγραφεί τον νεαρό ποιητή με συγκλονιστική ειλικρίνεια και ανθρωπιά. Αναγνωρίζει το τραυματικό του παρελθόν, τη χαρισματική του ευφυΐα, αλλά και τις ηθικές του αδυναμίες. Δεν τον εξιδανικεύει· τον κατανοεί. Και αυτή η κατανόηση τον σώζει.

Η σωτηρία που γέννησε μια λογοτεχνία

Ο Πούσκιν στέλνεται στον Νότο: στην Κριμαία, στον Καύκασο και στο Κισινιόφ της Βεσσαραβίας. Εκεί, μακριά από τα παγωμένα σύνορα της αυτοκρατορίας αλλά κοντά στα μεγάλα ιστορικά ρεύματα, σώζεται σωματικά και ωριμάζει πνευματικά.

Έρχεται σε επαφή με τον ελληνικό κόσμο της διασποράς, με τον φιλελληνισμό και τις ιδέες που προετοίμαζαν την Ελληνική Επανάσταση. Εκεί γράφει τα πρώτα φιλελληνικά του ποιήματα. Εκεί γεννιέται η φωνή που θα καθορίσει ολόκληρη τη ρωσική λογοτεχνία.

Χωρίς τον Καποδίστρια, ο Πούσκιν πιθανότατα θα είχε χαθεί στη Σιβηρία – και μαζί του θα είχε χαθεί η λογοτεχνική ψυχή της Ρωσίας.

Ένας άνθρωπος που έσωσε την Ιστορία πριν γραφτεί

Από τον Πούσκιν γεννήθηκαν πνευματικά ο Ντοστογιέφσκι, ο Τολστόι, ο Μαγιακόφσκι και τόσοι άλλοι. Σώζοντας έναν ατίθασο νέο ποιητή, ο Ιωάννης Καποδίστριας διέσωσε μια γλώσσα, μια λογοτεχνία, μια φωνή που ανήκει πλέον σε όλη την ανθρωπότητα.

Λίγα χρόνια αργότερα, θα επιχειρήσει να εφαρμόσει την ίδια αρχή και στην Ελλάδα: εξουσία με ηθική, διοίκηση με φροντίδα, τόλμη με πίστη. Και θα πληρώσει το τίμημα.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν υπήρξε μόνο πολιτικός ή εθνικός ηγέτης. Υπήρξε άνθρωπος που έσωσε την Ιστορία πριν εκείνη γράψει τα πιο θλιβερά της κεφάλαια.

Στυλ. Καβάζης