Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός: Ο φωτιστής των Νεοελλήνων – Άρθρο του Δρ Δημητρίου Γ. Μεταλληνού
Στην ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του Ελληνικού Έθνους υπάρχουν μορφές που ξεπέρασαν τα όρια της εποχής τους και άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στις καρδιές των ανθρώπων. Μία από αυτές είναι ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714-1779), ο ισαπόστολος και φωτιστής των υπόδουλων στην τουρκιά και στη φραγκιά ρωμηών. Δικαίως χαρακτηρίστηκε στην ιστορία «Φωτιστής των Νεοελλήνων» και «Διδάχος του Γένους». Η ζωή και το έργο του υπήρξαν μια αδιάκοπη πορεία θυσίας, αγάπης και διακονίας προς τον Θεό και τον άνθρωπο, σε μια περίοδο κατά την οποία ο ελληνισμός βρισκόταν κάτω από τον οθωμανικό ζυγό και κινδύνευε όχι μόνο η εθνική, αλλά κυρίως η πνευματική του ταυτότητα.
Ο Άγιος γεννήθηκε το 1714 στο Μέγα Δένδρο της Αιτωλίας. Από νεαρή ηλικία αγάπησε τη μάθηση και τη ζωή της Εκκλησίας. Αφού σπούδασε σε γνωστά σχολεία της εποχής, κατέφυγε στο Άγιο Όρος, όπου εκάρη μοναχός στην Ιερά Μονή Φιλοθέου. Εκεί εμβάθυνε στη μελέτη της Αγίας Γραφής, στη διδασκαλία των Πατέρων και στη μοναχική άσκηση. Παρέμεινε περίπου δεκαεπτά έτη στη μονή της μετανοίας του, μέσα στην ιερά ησυχία του αγιοπατερικού μοναχιασμού. Ωστόσο, η αγάπη του για τους σκλαβωμένους αδελφούς του δεν τον άφησε να παραμείνει στην ησυχία του μοναστηριού. Με την ευλογία του Οικουμενικού Πατριαρχείου ξεκίνησε τις μεγάλες ιεραποστολικές του περιοδείες.
Ο Άγιος Κοσμάς διέσχισε τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη Στερεά Ελλάδα, τα Επτάνησα και πολλές άλλες περιοχές, κηρύττοντας τον λόγο του Θεού. Δεν απευθυνόταν μόνο στους μορφωμένους, αλλά κυρίως στους απλούς ανθρώπους των χωριών, που είχαν ανάγκη από πνευματική καθοδήγηση και ελπίδα. Τα λόγια του ήταν απλά, κατανοητά και γεμάτα αγάπη, γι’ αυτό και συγκινούσαν βαθιά τις ψυχές των ακροατών του.
Ιδιαίτερη έμφαση έδινε στην αξία της παιδείας. Πίστευε ότι η γνώση της ελληνικής γλώσσας αποτελούσε «κλειδί» για την κατανόηση της Αγίας Γραφής και τη διατήρηση της ορθόδοξης πίστης. Γι’ αυτό ενθάρρυνε την ίδρυση σχολείων σε κάθε τόπο που επισκεπτόταν. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, με τη δική του παρότρυνση ιδρύθηκαν εκατοντάδες σχολεία, μικρά και μεγάλα. Δεν είναι τυχαίο ότι έλεγε: «Καλύτερα να έχεις σχολείο στο χωριό σου παρά βρύσες και ποτάμια». Με τη φράση αυτή ανέδειξε ότι η μόρφωση αποτελεί πηγή ζωής για έναν λαό, καθώς καλλιεργεί την ψυχή και διαφυλάσσει την ταυτότητά του.
Η προσφορά του, όμως, δεν περιορίστηκε στην εκπαίδευση. Αγωνίστηκε για την ηθική αναγέννηση των ανθρώπων, προτρέποντάς τους να ζουν σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Καταδίκαζε την αδικία, την πλεονεξία, τη διχόνοια και την εκμετάλλευση των φτωχών. Καλούσε τους χριστιανούς να συγχωρούν, να αγαπούν τον πλησίον και να στηρίζουν όσους βρίσκονται σε ανάγκη. Η διδασκαλία του ήταν πάντοτε συνδεδεμένη με το προσωπικό του παράδειγμα, αφού ο ίδιος ζούσε με απόλυτη λιτότητα, χωρίς να επιδιώκει πλούτη ή δόξα.
Παράλληλα, ο Άγιος ενίσχυσε την εθνική αυτοσυνειδησία των υπόδουλων Ρωμηών, χωρίς να καλλιεργεί το μίσος. Υπενθύμιζε ότι η πίστη και η γλώσσα αποτελούν πολύτιμες παρακαταθήκες, οι οποίες πρέπει να διαφυλαχθούν. Έτσι, η δράση του συνέβαλε ουσιαστικά στη διατήρηση της συνοχής του Γένους και προετοίμασε πνευματικά το έδαφος για την Επανάσταση του 1821. Στην αυθαίρετη ρήση, σύμφωνα με την οποία «η Γαλλική Επανάσταση και τα ιδεώδη του Γαλλικού Διαφωτισμού, ενέπνευσαν τους αγωνιστές για τον ξεσηκωμό του 1821», εμείς τους απαντούμε τεκμηριωμένα ότι πρωτίστως ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός με το εθναρχικό του έργο, διαμόρφωσε τη χρυσή γενιά του 1821. Πρώτα τους γονείς και εκείνοι κατόπιν τα παιδιά τους, για να επιλέξουν μεταξύ της (κατ’ άμφω) Ελευθερίας ή του Θανάτου τους, ως μαρτυρία της εν Χριστώ ελευθερίας.
Το μεγάλο κύρος που απέκτησε προκάλεσε την αντίδραση όσων θίγονταν από το έργο του. Συκοφαντήθηκε και τελικά συνελήφθη. Στις 24 Αυγούστου 1779 οδηγήθηκε στο μαρτύριο στον ευλογημένο τόπο της Βορείου Ηπείρου μας, παραδίδοντας τη ζωή του στον Χριστό. Το Μαρτύριό του δεν αποτέλεσε το τέλος της ιεραποστολής του, αλλά την απαρχή της διαχρονικής του παρουσίας στην Εκκλησία.
Στη σύγχρονη εποχή, όπου η τεχνολογική πρόοδος συμβαδίζει πολλές φορές με την πνευματική σύγχυση, το παράδειγμα του αγ. Κοσμά γίνεται ακόμη πιο επίκαιρο. Μας υπενθυμίζει ότι η αληθινή παιδεία δεν περιορίζεται στη συσσώρευση γνώσεων, αλλά οδηγεί στη σοφία, στην αρετή και στην αγάπη προς τον Θεό και τον συνάνθρωπο. Η Εκκλησία συνεχίζει να προβάλλει τη μορφή του ως πρότυπο ιεραποστόλου, διδασκάλου και ποιμένα, που δεν δίστασε να θυσιάσει την προσωπική του ασφάλεια για να υπηρετήσει την αλήθεια του Ευαγγελίου.
Ο άγ. Κοσμάς ο Αιτωλός παραμένει, εδώ και δυόμιση περίπου αιώνες μετά το μαρτύριό του, φωτεινός οδοδείκτης για τον ελληνισμό και την Ορθοδοξία. Η ζωή του αποδεικνύει ότι ένας άνθρωπος, όταν εμπιστεύεται ολοκληρωτικά τον Θεό και αφιερώνεται στη διακονία του λαού Του, μπορεί να αλλάξει την πορεία της ιστορίας. Γι’ αυτό και ο χαρακτηρισμός «Φωτιστής των Νεοελλήνων» δεν αποτελεί απλώς έναν τιμητικό τίτλο, αλλά τη φυσική αναγνώριση ενός έργου που φώτισε το Γένος με το φως του Χριστού και συνεχίζει να εμπνέει κάθε γενιά πιστών.
