Παπαδιαμάντης: Ο «Άγιος των ελληνικών γραμμάτων» που έφυγε φτωχός & έμεινε αθάνατος

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης έζησε και πέθανε ταπεινά, όπως ακριβώς έγραψε. Δεν πρόλαβε ποτέ να δει κανένα έργο του τυπωμένο σε βιβλίο όσο ζούσε. Τα διηγήματά του δημοσιεύονταν σε εφημερίδες και περιοδικά, ενώ ο ίδιος πάλευε με τη φτώχεια, την αρρώστια και τη μοναξιά, χωρίς να γνωρίσει τη δόξα που θα ερχόταν αργότερα.

Πέθανε στις 3 Ιανουαρίου 1911, από πνευμονία, ύστερα από επιδείνωση της υγείας του. Η είδηση του θανάτου του βύθισε στο πένθος πρώτα τη γενέτειρά του, τη Σκιάθο, και ύστερα ολόκληρη την Ελλάδα. Η κηδεία του έγινε μέσα στη σιωπηλή οδύνη των απλών ανθρώπων του νησιού, εκείνων που ο ίδιος είχε κάνει ήρωες της λογοτεχνίας του.

Σύντομα, το πένθος έγινε πανελλήνιο. Οι μεγάλοι ποιητές και λογοτέχνες αναγνώρισαν πως είχε χαθεί κάτι πολύ περισσότερο από ένας συγγραφέας. Ο Οδυσσέας Ελύτης, στο Άξιον Εστί, άφησε μια φράση-παρακαταθήκη: όπου κι αν βρίσκει το κακό τον άνθρωπο, να θυμάται τον Διονύσιο Σολωμό και τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Μια υπενθύμιση ότι η ελληνική ψυχή βρίσκει καταφύγιο στη γλώσσα και στην αλήθεια της.

Ο Γιώργος Σεφέρης τόνισε πως, αν ο Μακρυγιάννης είναι ο σημαντικότερος πεζογράφος της νεότερης Ελλάδας, αυτό συμβαίνει επειδή υπάρχει ο Παπαδιαμάντης. Ο Παύλος Νιρβάνας πήγε ακόμη πιο πέρα, λέγοντας πως ο Παπαδιαμάντης δεν ήταν απλώς άνθρωπος των γραμμάτων, αλλά ποιητής — ένας δημιουργός που έγραφε με την ψυχή και όχι με τεχνάσματα.

Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος μίλησε για την απόλυτη ηθική και καλλιτεχνική του καθαρότητα. Δεν αντέγραψε, δεν προσποιήθηκε, δεν παραποίησε ποτέ την αλήθεια. Από το βάθος της ψυχής του έκοβε «ολόχρυσα νομίσματα», φτιαγμένα από την αυθεντική, άφθαρτη λαϊκή ψυχή του τόπου. Δεν είναι τυχαίο ότι χαρακτήρισε τη «Φόνισσα» έργο μεγαλοπρεπές, μια αληθινή τραγωδία, ισάξια των αρχαίων.

Και ο Κωστής Παλαμάς συμπύκνωσε την ουσία του έργου του σε μια φράση: ο Παπαδιαμάντης ήταν ο μεγάλος ζωγράφος των ταπεινών. Εκείνων που δεν είχαν φωνή, εκείνων που ζούσαν στο περιθώριο, αλλά κουβαλούσαν μέσα τους όλο το δράμα και το φως του ανθρώπου.

Ο Παπαδιαμάντης έφυγε φτωχός και μόνος. Έμεινε όμως για πάντα. Γιατί έγραψε όχι για να δοξαστεί, αλλά για να πει την αλήθεια — και η αλήθεια, όταν είναι γνήσια, δεν πεθαίνει ποτέ.