π. Ειρηναίος-Αντώνιος Γιακουμάκης: Από το άρθρο 16 στο άρθρο 86-Η απόφαση του ΣτΕ που αλλάζει τα πάντα για τις ευθύνες υπουργών
Μια νομολογιακή τομή με βαριές πολιτικές και θεσμικές συνέπειες φαίνεται πως συντελείται στο ελληνικό συνταγματικό τοπίο. Αφορμή, η απόφαση 1918/2025 του Συμβουλίου της Επικρατείας, η οποία – όπως αναλύεται σε εκτενές άρθρο στο dnews.gr – δεν περιορίζεται μόνο στο ζήτημα των ιδιωτικών πανεπιστημίων και του άρθρου 16, αλλά ανοίγει ευθέως τη συζήτηση για το μέχρι πρότινος «απαραβίαστο» άρθρο 86 του Συντάγματος περί ευθύνης υπουργών.
Σύμφωνα με την ανάλυση του νομικού συμβούλου Ειρηναίου – Αντώνιου Γιακουμάκη, η απόφαση του ΣτΕ εισάγει ένα κρίσιμο δεδικασμένο: το ενωσιακό δίκαιο μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να υπερισχύσει ακόμη και ρητής συνταγματικής διάταξης, χωρίς αυτή να έχει αναθεωρηθεί. Ακριβώς αυτό έγινε με το άρθρο 16, το οποίο τυπικά απαγορεύει τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, αλλά κρίθηκε στην πράξη ανεφάρμοστο λόγω της υπεροχής του ευρωπαϊκού δικαίου.
Το ερώτημα που πλέον τίθεται, και τίθεται επιτακτικά, είναι αν το ίδιο μπορεί να συμβεί και με το άρθρο 86. Δηλαδή, αν συνεχίζει να δεσμεύει την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία και να εμποδίζει τη διερεύνηση ποινικών ευθυνών μελών της ελληνικής κυβέρνησης για εγκλήματα που άπτονται του ενωσιακού δικαίου.
Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό. Αφορά ευθέως τη διερεύνηση της τραγωδίας των Τεμπών, τη διαχείριση της σύμβασης 717 και τις υποθέσεις διασπάθισης ευρωπαϊκών κονδυλίων μέσω του ΟΠΕΚΕΠΕ. Μέχρι σήμερα, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία παρέπεμπε τις σχετικές υποθέσεις στη Βουλή, επικαλούμενη το άρθρο 86 και την αποκλειστική αρμοδιότητά της για υπουργούς. Η ίδια η επικεφαλής της, Λάουρα Κοβέσι, είχε δηλώσει ανοιχτά ότι το άρθρο αυτό λειτουργεί ως εμπόδιο και είχε ζητήσει την αναθεώρησή του.
Όμως, όπως επισημαίνεται, η απόφαση του ΣτΕ αλλάζει ριζικά το νομικό πλαίσιο. Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι οι ελληνικές αρχές οφείλουν να ερμηνεύουν ακόμη και το Σύνταγμα «σε αρμονία με το ενωσιακό δίκαιο», ακόμη κι αν αυτό οδηγεί σε παραμερισμό ρητών συνταγματικών διατάξεων. Με απλά λόγια: αν το άρθρο 86 εμποδίζει την εφαρμογή του Κανονισμού 2017/1939 και τις αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, τότε δεν μπορεί να σταθεί.
Η νέα αυτή πραγματικότητα ενισχύεται και από παρεμβάσεις κορυφαίων νομικών προσωπικοτήτων, όπως ο πρώην Πρόεδρος του ΔΕΕ Βασίλειος Σκουρής, αλλά και από θέσεις που έχουν διατυπωθεί στη Βουλή για την επενέργεια του ενωσιακού δικαίου στο ελληνικό Σύνταγμα.
Με την αλλαγή σκυτάλης στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία και την ανάληψη καθηκόντων από τον νέο Ευρωπαίο Εισαγγελέα Αντρές Ρίτερ από 1.1.2026, το ερώτημα παύει να είναι αν μπορεί να κινηθεί η Ευρωπαϊκή Δικαιοσύνη, και γίνεται αν θα το πράξει. Το άρθρο 86, που για δεκαετίες λειτουργούσε ως θεσμικό τείχος προστασίας, φαίνεται πλέον να έχει ρηγματωθεί.
Όπως καταλήγει η ανάλυση, μετά την ίδια τη νομολογία του Ανώτατου Δικαστηρίου, οι Ευρωπαίοι Εισαγγελείς όχι μόνο μπορούν, αλλά ενδέχεται να υποχρεούνται να προχωρήσουν σε προανάκριση και δίωξη, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη το άρθρο 86. Και αυτό αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη θεσμική μεταβολή των τελευταίων ετών.
π. Ειρηναίος-Αντώνιος Γιακουμάκης (Δικηγόρος Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου και Νομικός Σύμβουλος)
