Από την Άλωση στην… Ανάσταση! – Άρθρο του Δρ Δημήτριου Γ. Μεταλληνού
Η ιστορία του Ελληνισμού και της Ρωμηοσύνης δεν είναι μία ευθεία πορεία. Είναι μια συνεχής διαδρομή σταυρού και αναστάσεως. Στην ιστορική μας πορεία γνωρίσαμε πολλές «αλώσεις», αλλά και πολλές αναστάσεις.
Οι μεγάλες αλώσεις της ιστορίας μας ήσαν:
146 π.Χ.: υποταγή στους Ρωμαίους, από το 630 μ.Χ.: η αρχή της Αραβοκρατίας και του εξισλαμισμού μεγάλου μέρους της χριστιανικής Ανατολής, το 800: ο Καρλομάγνος και η συγκρότηση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και η απαρχή της Φραγκοκρατίας, 1054: το Σχίσμα και η σταδιακή εκφράγκευση της πρεσβυτέρας Ρώμης, 1204: πρώτη και ουσιαστική Άλωση της Πόλης και της Ρωμανίας από τους Σταυροφόρους, 1362: άλωση των Ιονίων Νήσων και της καθ’ ημάς Δύσης από τους Φράγκους, 1453: δεύτερη Άλωση – τέλος του Βυζαντινού κράτους, όχι όμως της Ρωμηοσύνης, 1922: κατάρρευση της «Μεγάλης Ιδέας» των νεοελλήνων, όχι όμως του Ελληνισμού.
Τις ημέρες αυτές τιμούμε την κορυφαία ιστορική Άλωση της Νέας Ρώμης – Κωνσταντινούπολης (29 Μαΐου 1453). Αλήθεια, ποιά ήταν η κατάσταση της Ρωμηοσύνης πριν από την Άλωση;
Ο χρονικογράφος Δούκας περιγράφει με δραματικό τρόπο την παρακμή της αυτοκρατορίας. Η Κωνσταντινούπολη εμφανίζεται ως «έρημη και αποδυναμωμένη» σε σύγκριση με το ένδοξο παρελθόν της. Ο στενός συνεργάτης του Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου Γεώργιος Φραντζής, παρουσιάζει μια εικόνα απελπισμένης άμυνας, αλλά και υψηλού θρησκευτικού και ηθικού φρονήματος. Από τα χρονικά του προκύπτει ότι οι ρωμηοί γνώριζαν πως η αυτοκρατορία βρισκόταν πλέον στο τέλος της. Ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης αποδίδει μεγάλο μέρος της παρακμής: στις εσωτερικές συγκρούσεις, στην οικονομική εξάρτηση από τους Βενετούς και στην αδυναμία συγκρότησης ισχυρού στρατού.
Όμως και αρκετοί σύγχρονοι ιστορικοί (Steven Runciman, Donald Nicol, Judith Herrin, Georg Ostrogorsky, Cyrill Mango, Διονύσιος Ζακυθινός, Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ κ.ά.) θεωρούν, ότι οι εσωτερικές διαμάχες μεταξύ αριστοκρατικών οικογενειών αποδυνάμωσαν περισσότερο το Βυζάντιο από τους εξωτερικούς εχθρούς. Η βυζαντινή κοινωνία παρουσίαζε την εξής εικόνα, η οποία παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με τη σημερινή κατάσταση της Ελλάδος:
Οικονομική και δημογραφική κρίση. Το εμπόριο είχε περάσει σε μεγάλο βαθμό στα χέρια της Βενετίας και της Γένοβας. Τα κρατικά έσοδα ήταν περιορισμένα, ενώ ο πληθυσμός είχε μειωθεί δραματικά λόγω πολέμων, επιδημιών και μετανάστευσης. Περιηγητές της εποχής περιγράφουν την Κωνσταντινούπολη ως πόλη με μεγαλοπρεπή μνημεία, αλλά αραιοκατοικημένη, με εγκαταλελειμμένες συνοικίες και καλλιεργήσιμα χωράφια μέσα στα τείχη.
Επίσης, η προσπάθεια ένωσης των Εκκλησιών στη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας δίχασε βαθιά τον λαό. Η επίσημη πολιτική ηγεσία και μεγάλο μέρος της διοικούσας Εκκλησίας υποστήριξαν την ένωση. Αντίθετα, μεγάλο μέρος των Ρωμηών αντέδρασε έντονα. Πνευματικοί ηγέτες της αντίστασης υπήρξαν κυρίως μοναχοί και ελάχιστοι ιεράρχες. Πολιτιστική και πνευματική άνθηση.
Παρά την υποδούλωση, ο Ελληνισμός δεν έσβησε. Μέσα από μαρτύρια, εξεγέρσεις και πνευματικούς αγώνες, διατηρήθηκε ζωντανή η Ρωμηοσύνη. Στο μακρόχρονο αυτό χωροχρονικό πλαίσιο καταγράφονται ορισμένοι Αναστάσιμοι σταθμοί. Άνω των εκατόν είκοσι είναι οι καταγεγραμμένες εξεγέρσεις επί Τουρκοκρατίας, όπως παρουσιάζονται από τον Κωνσταντίνο Σάθα. Χιλιάδες οι επώνυμοι και ανώνυμοι μάρτυρες, που αναφέρει στο Νέο Μαρτυρολόγιο και Συναξαριστή του ο άγ. Νικόδημος Αγιορείτης. Παιδομάζωμα, εξισλαμισμοί, διώξεις, εκτελέσεις …, αλλά και διαρκής αντίσταση. Ο Ελληνισμός δεν έσβησε.
«Αρκούν εκατό χρόνια για να εξαφανιστεί ένας λαός», σύμφωνα με τον μεγάλο πολιτισμολόγο Arnold Toynbee. Κι όμως, ολόκληρη η περίοδος της Δουλείας (Αραβοκρατία, Τουρκοκρατία, Φραγκοκρατία), αποτελεί ένα διαρκές ΘΑΥΜΑ. Μία διαρκής ΑΝΑΣΤΑΣΗ. Λιγότεροι οι εξισλαμισμοί σε σύγκριση με τους κρυπτοχριστιανούς και ο κρυφός-μυστικός βίος των υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ελάχιστες οι εκφραγκεύσεις στα Ιόνια νησιά, για περίοδο μισής χιλιετίας. Αντίθετα, οι περισσότεροι φράγκοι έγιναν ορθόδοξοι, όπως και η πρόγονοι του εμβληματικού Ιωάννη Καποδίστρια.
Με θαυμαστό και ανερμήνευτο ιστορικά τρόπο διασώθηκε η Κέρκυρα το έτος 1716, κατά την πολιορκία της από τους Οθωμανούς.
Με θαυμαστό τρόπο, με τη συμμαχία των δύο αιώνιων εχθρών Ρώσων και Τούρκων, ιδρύθηκε το πρώτο ελληνικό κράτος της νεωτερικότητας (Επτάνησος Πολιτεία), την 21η Μαρτίου 1800.
Με θαυμαστό τρόπο ιδρύθηκε το πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο και η πρώτη Ορθόδοξη Θεολογική Σχολή (29η Μαΐου 1824) των νεότερων χρόνων, από τον λόρδο Φρειδερίκο Γκίλφορντ, τον υιό του πρωθυπουργού της Μ. Βρετανίας, ο οποίος αγάπησε τόσο τον ελληνισμό, που βαπτίσθηκε ορθόδοξος στην Κέρκυρα (1791), λαμβάνοντας το όνομα Δημήτριος. Πολλά ακόμη τα θαυμαστά γεγονότα …
Σήμερα εγείρεται το υπαρξιακό πανεθνικό ερώτημα: Θα παραμείνουμε στην άλωσή μας ή θα επαναλάβουμε την πορεία προς την Ανάσταση;
Παρά την απογοήτευση και την παραίτηση που συχνά επικρατούν, υπάρχουν εξελίξεις που γεννούν ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΕΣ ελπίδες:
Η δυναμική της Ελληνορθόδοξης Διασποράς, που αριθμεί άνω των εννέα εκατομμυρίων.
Η ιεραποστολική παρουσία της Ορθοδοξίας στην Αμερική, την Αφρική, την Ασία και την Ωκεανία.
Η πνευματική ακτινοβολία μορφών, κυρίως ο όσιος Εφραίμ της Αριζόνας, που καθιστά τις Η.Π.Α. αργά, αλλά σταθερά, Ορθόδοξες πολιτείες.
Η πνευματική προσφορά των μοναστηριών και του Αγίου Όρους. Η παρουσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη.
Το παιγνίδι της παγκόσμιας ιστορίας — άρα και της εθνικής μας — δεν καθορίζεται τελικά από τις ανθρώπινες δυνάμεις.
Τελικός νικητής αποδεικνύεται πάντοτε ο Αναστημένος Χριστός.
Ας (προσ)ευχηθούμε κι ας αγωνιστούμε ώστε να είμαστε πάντοτε μαζί Του, για να αναδειχθούμε κι εμείς μέτοχοι της ΝΙΚΗΣ και της ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ Του…
Δρ Δημήτριος Γ. Μεταλληνός
