Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Εκεί όπου η φύση υποκαθιστά την οικογένεια
Με αφορμή τη συμπλήρωση 115 ετών από την εκδημία του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (3 Ιανουαρίου 1911), μια ελάχιστη –αλλά αναγκαία– αναφορά στον ρόλο της οικογένειας στο έργο του ανθρώπου που δικαίως θεωρείται ο κορυφαίος ηθογράφος-ρεαλιστής του ελληνικού και ευρωπαϊκού ρομαντισμού.
«Μένουμε διαιτώμενοι εις την οικία μας, στραβοπατούντες από δωμάτιον σε δωμάτιον ως ποταμιαία καβούρια.
Αλιβάνιστοι, αλειτούργητοι, ακοινώνητοι.
Με την ελπίδα ότι σύντομα θα ανθρωπέψουμε πάλι».
Η φράση από τους «Ελαφροΐσκιωτους» δεν είναι απλώς λογοτεχνική εικόνα· είναι υπαρξιακή διάγνωση. Στον Παπαδιαμάντη, ο άνθρωπος δεν κατοικεί απλώς σε ένα σπίτι. Περιπλανιέται μέσα του, ακρωτηριασμένος από σχέσεις που δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ.
Υπάρχει στο έργο του μια λεπτή κορυφογραμμή, σχεδόν αόρατη, την οποία ο Σκιαθίτης παρατηρεί με νηφάλια ματιά: μια αίσθηση αρμονίας των πραγμάτων, ένα φως συμπυκνωμένο, απόλυτο. Κι αίφνης, αυτή η λάμψη μετατρέπεται σε πρόσωπο. Όχι όμως σε οικογένεια.
Ο Παπαδιαμάντης οικοδομεί ένα θησαυροφυλάκιο ανθρώπινων τύπων, όπου οι θεσμοί της εποχής διασταυρώνονται, αποδομούνται και επανανοηματοδοτούνται. Και όμως: μέσα σε αυτό το πλήθος, η κανονική οικογένεια απουσιάζει σχεδόν παντελώς.
Ο ίδιος, «Άγιος των ελληνικών γραμμάτων» και «κορυφή των κορυφών» κατά τον Κ. Π. Καβάφη, έζησε εκουσίως μόνος, απόκοσμος και ταυτόχρονα βαθύτατα εκκλησιαστικός. Προσηλωμένος στην Ορθόδοξη παράδοση, έψαλλε ως δεξιός ψάλτης στον Ιερό Ναό του Αγίου Ελισσαίου στην Πλάκα, κερδίζοντας επάξια τον τίτλο του «Κοσμοκαλόγερου».
Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται το παράδοξο:
κανένας σχεδόν ήρωας και καμία ηρωίδα του Παπαδιαμάντη δεν προέρχεται από –ούτε καταλήγει σε– μια λειτουργική οικογένεια. Οικογένειες διαλυμένες, ανύπαρκτες, ασφυκτικές ή ελλειμματικές· πρόσωπα ορφανά όχι μόνο από γονείς, αλλά από θαλπωρή, συνοχή, προστασία.
Τον ρόλο της οικογένειας τον αναλαμβάνει συχνά η φύση, η κοινότητα, η Εκκλησία, το τοπίο. Η Σκιάθος δεν είναι απλώς τόπος· είναι υποκατάστατο δεσμού. Εκεί όπου δεν υπάρχει οικογενειακή αγκαλιά, υπάρχει ο άνεμος, η θάλασσα, το κερί της λειτουργίας.
Όπως εύστοχα επισημαίνεται και σε σχετικό κείμενο του Σίμου Ιωσηφίδη, δημοσιευμένο στο Poiein.gr, ο Παπαδιαμάντης δεν εξιδανικεύει την οικογένεια· αποκαλύπτει τη ρωγμή της και στρέφει το βλέμμα του αλλού – εκεί όπου ο άνθρωπος μπορεί ακόμη να «ανθρωπέψει».
Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο επίκαιρο μήνυμά του:
σε έναν κόσμο όπου οι θεσμοί καταρρέουν, η σωτηρία δεν έρχεται από τις δομές, αλλά από τη σχέση. Και όταν αυτή λείπει, η φύση και το θείο γίνονται η έσχατη οικογένεια του ανθρώπου.
