Το «Νησί των Φιδιών» που έγινε επιχείρημα της Τουρκίας – Τι πραγματικά είπε η Χάγη & τι ισχύει για το Καστελλόριζο
Ένα παράδειγμα που επανέρχεται συχνά στον τουρκικό δημόσιο διάλογο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αφορά το περίφημο «Νησί των Φιδιών» (Serpents’ Island), ένα μικρό νησί της Ουκρανίας στη Μαύρη Θάλασσα, κοντά στις ακτές της Ρουμανίας.
Το επιχείρημα που διακινείται είναι απλό: «Αν η Χάγη δεν έδωσε επήρεια στο Νησί των Φιδιών, γιατί να δώσει πλήρη επήρεια στα ελληνικά νησιά;».
Η σύγκριση, όμως, χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη προσοχή. Η υπόθεση Ρουμανίας – Ουκρανίας του 2009 είχε συγκεκριμένα γεωγραφικά και νομικά δεδομένα, τα οποία δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτομάτως στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η απόφαση της Χάγης του 2009
Η υπόθεση προσφυγής της Ρουμανίας κατά της Ουκρανίας στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης αφορούσε την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και των Αποκλειστικών Οικονομικών Ζωνών των δύο χωρών στη Μαύρη Θάλασσα.
Η Ρουμανία κατέθεσε την προσφυγή το 2004 και το Δικαστήριο εξέδωσε την οριστική απόφασή του στις 3 Φεβρουαρίου 2009.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το Δικαστήριο αναγνώρισε γύρω από το Νησί των Φιδιών το τόξο των 12 ναυτικών μιλίων της χωρικής θάλασσας.
Μάλιστα, η τελική γραμμή οριοθέτησης ξεκινούσε ακολουθώντας το τόξο των 12 ναυτικών μιλίων γύρω από το νησί και στη συνέχεια συνέχιζε με βάση τη γραμμή ίσης απόστασης μεταξύ των ακτών Ρουμανίας και Ουκρανίας.
Με άλλα λόγια, το Δικαστήριο δεν «εξαφάνισε» το Νησί των Φιδιών από τον χάρτη.
Του αναγνώρισε τη χωρική θάλασσα των 12 ναυτικών μιλίων.
Γιατί όμως δεν επηρέασε την ΑΟΖ;
Εδώ βρίσκεται η ουσία της υπόθεσης.
Το Δίκαιο της Θάλασσας κάνει διάκριση ανάμεσα στη χωρική θάλασσα και στις θαλάσσιες ζώνες πέρα από αυτήν.
Το άρθρο 121 της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι ένα νησί μπορεί, κατ’ αρχήν, να έχει χωρική θάλασσα, συνορεύουσα ζώνη, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα.
Εξαίρεση αποτελούν οι «βράχοι οι οποίοι δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη κατοίκηση ή οικονομική ζωή δική τους», οι οποίοι δεν έχουν ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδα.
Στην υπόθεση του Νησιού των Φιδιών, όμως, υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια που συχνά χάνεται στις διαδικτυακές συζητήσεις.
Το Διεθνές Δικαστήριο δεν χρειάστηκε να στηρίξει την απόφασή του αποκλειστικά σε μια γενική διαπίστωση ότι το νησί «δεν έχει οικονομική ζωή».
Το Δικαστήριο εξέτασε τη συγκεκριμένη γεωγραφική διαμόρφωση της περιοχής και διαπίστωσε ότι το Νησί των Φιδιών βρίσκεται περίπου 20 ναυτικά μίλια από την ουκρανική ηπειρωτική ακτή, στην περιοχή του Δέλτα του Δούναβη.
Έκρινε ότι οποιαδήποτε θαλάσσια δικαιώματα θα μπορούσε να δημιουργήσει το νησί προς την περιοχή της οριοθέτησης δεν θα μπορούσαν να επεκταθούν πέρα από τα δικαιώματα που ήδη δημιουργούσε η ουκρανική ηπειρωτική ακτή.
Γι’ αυτό κατέληξε ότι το Νησί των Φιδιών δεν έπρεπε να έχει πρόσθετη επίδραση στη γραμμή οριοθέτησης, πέρα από τον ρόλο του τόξου των 12 ναυτικών μιλίων της χωρικής του θάλασσας.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά με το Καστελλόριζο
Το Καστελλόριζο δεν είναι ένας μικροσκοπικός, ακατοίκητος βράχος στη μέση μιας συγκεκριμένης γεωγραφικής διάταξης όπως αυτή που εξέτασε η Χάγη στη Μαύρη Θάλασσα.
Είναι κατοικημένο ελληνικό νησί, με μόνιμη ανθρώπινη παρουσία και οικονομική δραστηριότητα.
Το ίδιο ισχύει, σε διαφορετική κλίμακα, για τα κατοικημένα ελληνικά νησιά του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου.
Επομένως, το γεγονός ότι ένα δικαστήριο σε μια συγκεκριμένη υπόθεση δεν έδωσε στο Νησί των Φιδιών πρόσθετη επίδραση πέρα από τα 12 ναυτικά μίλια δεν σημαίνει ότι δημιουργήθηκε ένας γενικός κανόνας σύμφωνα με τον οποίο «τα μικρά νησιά δεν έχουν ΑΟΖ».
Άλλο πράγμα η ύπαρξη δικαιώματος και άλλο πράγμα η οριοθέτηση απέναντι σε άλλη χώρα.
Η ΑΟΖ δεν είναι «200 μίλια παντού»
Εδώ χρειάζεται μία ακόμη διευκρίνιση.
Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη μπορεί να εκτείνεται έως 200 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης, όπου αυτό είναι γεωγραφικά και νομικά δυνατό.
Όταν όμως δύο κράτη βρίσκονται σε απόσταση μικρότερη των 400 ναυτικών μιλίων, η ΑΟΖ δεν μπορεί να φτάσει μονομερώς μέχρι τα 200 μίλια και να επικαλύψει τη ζώνη του άλλου κράτους.
Τότε απαιτείται οριοθέτηση.
Ακριβώς αυτό ήταν το αντικείμενο της υπόθεσης Ρουμανίας – Ουκρανίας: να χαραχθεί η κοινή θαλάσσια γραμμή που θα χώριζε τις θαλάσσιες ζώνες των δύο κρατών.
Τα 12 μίλια και η ΑΟΖ δεν είναι το ίδιο πράγμα
Η χωρική θάλασσα αποτελεί διαφορετική νομική ζώνη από την ΑΟΖ.
Στη χωρική θάλασσα το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, ενώ η ΑΟΖ αφορά συγκεκριμένα κυριαρχικά δικαιώματα και δικαιοδοσία, κυρίως για την εξερεύνηση και εκμετάλλευση φυσικών πόρων.
Η Σύμβαση του ΟΗΕ προβλέπει χωρική θάλασσα έως 12 ναυτικά μίλια και, για τα νησιά που εμπίπτουν στον γενικό κανόνα του άρθρου 121, προβλέπει κατ’ αρχήν και ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα.
Άρα το επιχείρημα «η Χάγη έδωσε 12 μίλια αλλά όχι ΑΟΖ, επομένως το ίδιο ισχύει για το Καστελλόριζο» παραβλέπει το σημαντικότερο στοιχείο: η υπόθεση της Μαύρης Θάλασσας αφορούσε συγκεκριμένη οριοθέτηση και συγκεκριμένη γεωγραφία.
Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα;
Το Νησί των Φιδιών αποτελεί ασφαλώς ενδιαφέρον παράδειγμα για να κατανοήσουμε τη διαφορά μεταξύ χωρικής θάλασσας, ΑΟΖ και οριοθέτησης.
Δεν αποτελεί, όμως, από μόνο του προηγούμενο που να λέει ότι το Καστελλόριζο ή τα ελληνικά νησιά στερούνται δικαιωμάτων στις θαλάσσιες ζώνες τους.
Η ίδια η απόφαση της Χάγης αναφέρει ότι το Νησί των Φιδιών είχε ρόλο στη συγκεκριμένη υπόθεση μέσω του τόξου των 12 ναυτικών μιλίων της χωρικής του θάλασσας και όχι ως σημείο βάσης για την περαιτέρω χάραξη της γραμμής οριοθέτησης.
Επομένως, όταν το συγκεκριμένο παράδειγμα χρησιμοποιείται για να υποστηριχθεί ότι «η Χάγη αποφάσισε πως τα μικρά νησιά δεν έχουν ΑΟΖ», η διατύπωση αυτή είναι υπερβολικά γενική.
Η απόφαση αφορούσε τη Ρουμανία και την Ουκρανία, τη Μαύρη Θάλασσα, τις συγκεκριμένες ακτές των δύο χωρών και τη συγκεκριμένη γεωγραφική θέση του Νησιού των Φιδιών.
Και αυτό είναι το βασικό που πρέπει να κρατήσουμε όταν ακούμε το συγκεκριμένο επιχείρημα να χρησιμοποιείται ως δήθεν «δεδικασμένο» για το Καστελλόριζο.
